Kiedy ktoś w organizacji mówi głośno o nadużyciu, o braku etyki, o błędach systemu – uruchamiają się emocje. Nie tylko u sygnalisty. Także u tych, którzy słuchają.

Wtedy często wchodzą w grę mechanizmy obronne – częściowo nieświadome procesy psychiczne, które mają nas chronić przed lękiem, winą czy napięciem emocjonalnym. Nie są niczym złym. Pomagają przetrwać. Ale gdy przejmują kontrolę, mogą odciąć nas od rzeczywistości.

Wyparcie (repression) To nieświadome „wypchnięcie” ze świadomości myśli lub wspomnień zbyt bolesnych, by je pomieścić. Chroni nas przed cierpieniem, ale wyparte treści powracają – w napięciu ciała, snach, lęku, a czasem w objawach somatycznych. W umiarkowanej formie jest adaptacyjne, ale długotrwale utrudnia kontakt z emocjami.🧠 Automatyczna myśl: „Nie pamiętam, żeby to się w ogóle wydarzyło.” / „To mnie już nie dotyczy.”

Zaprzeczanie (denial) Polega na odmowie uznania faktów lub emocji, które zagrażają poczuciu bezpieczeństwa. Daje chwilową ulgę, lecz utrudnia adaptację i akceptację rzeczywistości. Często pojawia się w stresie, żałobie czy kryzysie — tam, gdzie prawda byłaby zbyt trudna do przyjęcia tu i teraz.

🧠 Automatyczna myśl: „To nie jest aż tak poważne.” / „Na pewno wszystko się samo ułoży.”

Racjonalizacja (rationalization) To tworzenie logicznych wyjaśnień dla decyzji lub emocji, które w istocie wynikają z impulsów emocjonalnych. Pozwala zachować obraz siebie jako „racjonalnego”, ale oddala od prawdziwych motywacji. Chroni przed poczuciem winy lub wstydu, jednak utrudnia rozwój samoświadomości.

🧠 Automatyczna myśl: „Zrobiłem to, bo inaczej się nie dało.” / „Każdy by tak postąpił.”

Projekcja (projection) To przypisywanie innym własnych, nieakceptowanych emocji lub cech. „To on jest agresywny, nie ja.” W ten sposób pozbywamy się napięcia, ale zniekształcamy relacje. Projekcja daje chwilowe poczucie ulgi kosztem zrozumienia — siebie i innych. 🧠 Automatyczna myśl: „To on jest agresywny, nie ja.” / „Nie mogę mu ufać – na pewno coś ukrywa.”

Intelektualizacja (intellectualization) To oddzielenie emocji od faktów. Zamiast czuć – analizujemy. Ucieczka w logikę daje poczucie kontroli, ale pozbawia kontaktu z uczuciami. Pomaga przetrwać w kryzysie, lecz w nadmiarze zamienia empatię w chłód i „profesjonalizm” w emocjonalne odrętwienie. 🧠 Automatyczna myśl: „Nie ma sensu się tym przejmować, to tylko dane.” / „Muszę to zrozumieć, nie czuć.”

Przemieszczenie (displacement) To przeniesienie emocji z obiektu zagrażającego na bezpieczniejszy. Złość na przełożonego może znaleźć ujście w domu. Mechanizm ten rozładowuje napięcie, ale bywa krzywdzący wobec tych, którzy nie mają z sytuacją nic wspólnego.

🧠 Automatyczna myśl: „Nie mogę nic mu powiedzieć, więc lepiej wyładuję się gdzie indziej.”

To tylko kilka z wielu mechanizmów obronnych opisanych w psychologii. Każdy z nich pełni funkcję ochronną, ale może też utrudniać kontakt z rzeczywistością i emocjami – zwłaszcza w sytuacjach wymagających odwagi i odpowiedzialności.

Świadomość tych procesów pomaga zachować empatię – wobec siebie i wobec innych. Pozwala też prowadzić trudne rozmowy z większym spokojem i zrozumieniem. Za lękiem rzadko stoi zła wola, częściej potrzeba ochrony siebie. Dojrzałość nie polega na unikaniu prawdy, lecz na gotowości, by ją unieść.

Beata Kusak